Katolicy.eu

Ks. Paweł Ksawery Brzostowski, działacz ludowy.

 

Paweł Ksawery Brzostowski ur. się 30.03.1739 r. w Mosarzu na Wileńszczyźnie, w bogatej rodzinie szlacheckiej. Wybrawszy posługę kapłańską podjął studia w Collegium Clementinum w Rzymie. Po powrocie do kraju przyjął w 1763 r. święcenia kapłańskie.

W 1767 r. ks. Brzostowski nabył majątek Merecz koło Wilna o powierzchni 3 mil kwadratowych, czyli 1630 ha. Po latach wspominał: znalazłem ziemie lasem zarosłą, mającą rzekę Mereczanke do Niemna wpadającą, nieludną. I tak garstkę ludzi zdziczałych szukać trzeba było po lasach, którzy w nędzy i mizeryi żyli obciążeni robociznami w stanie niewolniczym podług zwyczaju powszechnego w tym kraju.

Nabyte dobra nazwano na cześć ks. Brzostowskiego Pawłowem. Wkrótce potem na prawym brzegu Mereczanki stanął niewielki, aczkolwiek wybudowany zgodnie z wymogami ówczesnej mody, pałac. W zasadzie parterowy, tylko po bokach i w centrum widoczne były nadbudowy piętra. Fasadę stanowiła weranda z potężnymi kolumnami, wspierającymi balkon na piętrze wewnątrz. Jednocześnie z pałacem powstawała tzw. Rzeczypospolita włościańska. Nie było w niej pańszczyzny, którą zastąpił czynszem. Republika posiadała swoją konstytucję, parlament, wojsko, szkołę dla chłopskich dzieci, kasę wzajemnej pomocy. Chłopi utrzymywali nauczyciela, który ich uczył wiedzy ogólnej i wiedzy rolniczej. Domy chłopskie zaczęto budować z kominami i szklanymi oknami.  Ich ściany wznoszono z ociosanych, gładkich bali, w domach obowiązywały kaflowe piece i kuchnie. Konieczny element stanowiły ogrody i sady. Najlepiej gospodarujący rolnicy otrzymywali nagrody. Mieszkańcy mieli własnego lekarza, własny sąd, własną policję. W republice funkcjonowały cztery młyny, browar, trzy karczmy. Republika miała swój sztandar, herb, biła monety. Przed skutkami klęsk żywiołowych chronił jej mieszkańców Bank Miłosierdzia. Zimą przeprowadzano „dni akademickie", podczas których organizowano dyskusje i wieczorki dla młodzieży.

Pod czujnym ks. Brzostowskiego „Rzeczypospolita pawłowska” rozwijała sił pomyślnie, a jej ludność w krótkim czasie uległa podwojeniu. W 1791 r. funkcjonowanie republiki zatwierdził sejm. Józef Wybicki, po zapoznaniu się funkcjonowaniem „chłopskiej” Rzeczpospolitej napisał:

Przyjdzie ten czas, gdy
przesądów posągi zwalone
Dopuszczą, aby było twe imię
święcone.
Stań teraz z Chreptowiczem
i Zamoyskim w parze,
którym ludzkość buduje
wieczyste ołtarze
Przyjmijcie i mój hołd proszę
Wyście moje pany,
że człowiek Wam podobny nie
jest Wam poddany.

Kiedy w 1794 r. wybuchało powstanie kościuszkowskie, przyłączyła się do niego milicja pawłowska. Kierujący powstaniem na Litwie płk Jakub Jasiński kwaterował w Pawłowie, a Brzostowski finansował zaopatrzenie wojska powstańczego w żywność oraz zapasy dla koni. Pomimo męstwa wykazanego na polach bitew, przez chłopów z republiki pawłowskiej, powstanie upadło. Jego klęska oznaczała również kres tego niezwykłego eksperymentu.

W tej sytuacji ks. Brzostowski sprzedał dobra i wyjechał z kraju. Powróciwszy do Polski w 1798 r., zamieszkał niedaleko Pawłowa w Turgielach. Resztę swojego życia poświęcił pracy duszpasterskiej oraz literackiej. Napisał m.in. „Pawłów od roku 1767-1795 od jednego przyjaciela domowego opisany”. Sfinansował także wiele wydawnictw książkowych.

 

Ks. Paweł Brzostowski zmarł w Rukojniach 17.11.1827 r. . Jego grób Rosjanie sprofanowali i zniszczyli.