KATOLICY.EU

Ks. Hugon Kołłątaj, reformator szkolnictwa.

 

Hugo Kołłątaj ur. się 1.04.1750 r. w Dederkałach Wielkich na Wołyniu. Edukację rozpoczętą w domu kontynuował w Pińczowie w kolonii Akademii Krakowskiej. Biografowie zauważyli, że miał utrudnioną pamięć, skutkiem czego nigdy nie mógł się wprawić do łatwego rozumowania i pisania w obcych językach, z wyjątkiem jednego włoskiego, w którym nabył dużo wprawy.

Kolejny etap edukacji Kołłątaja to studia na Akademii Krakowskiego. Po jej skończeniu i uzyskaniu tytułu doktora filozofii, udał się na dalsze studia za granicę. Dotarł do Wiednia, stamtąd pojechał do Rzymu i Neapolu. W Rzymie uzyskał doktorat prawa i teologii oraz przyjął święcenia kapłańskie. We Włoszech nabył szerokie, ogólne wykształcenie. M.in. studiował sztuki piękne, o czym świadczą zachowane do dziś akwarele, poznał elementy szeregu nauk przyrodniczych z astronomią, chemią i matematyką na czele.

W 1775 r. ks. Kołłątaj powrócił do kraju. Następnie objął kanonie krakowską, a w celu zapewnienia sobie podstaw materialnych zdołał uzyskać jeszcze probostwo w Mielcu i Krzyżanowicach, gdzie rozwinął działalność mającą na celu poprawę bytu chłopów. Rozpoczął również pracę w założonym przez Komisję Edukacji Narodowej Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych oraz zainicjował reformę szkół Krakowskich z Akademią na czele. Szczytowym jego osiągnięcia w tym okresie było opracowanie planu organizacji całego szkolnictwa w państwie. Jan Śniadecki oceniał: Choćby był nic więcej nie zrobił, przez ten plan w teoryi piękny i w życiu prosty i zbawienny nabył już prawa do sławy w dziejach nauk polskich i do wdzięczności narodowej. W podzięce za 10 letnią pracę na polu edukacji, król Polski Stanisław August Poniatowski nadał mu order św. Stanisława i urząd referendarza litewskiego.

Wiele dobrego uczynił Kołłątaj dla swojej pierwszej szkoły, upadającej Kolonii Akademickiej w Pinczowie. Razem z Jan Śniadeckim doprowadził do zawarcia w 1784 r. umowy w myśl której przyjął na siebie obowiązki finansowe, związane z utrzymaniem zrujnowanej szkoły. Następnie wyremontował budynek i osobiście troszczył się o poziom nauczania i pensje nauczycielskie.

Lata 1786-1794 to czas działalności politycznej Kołłątaja. Odegrał wówczas zasadniczą rolę w uformowaniu się na Sejmie Wielkim stronnictwa patriotycznego, dla którego ułożył tezy programowe rozpoczynając je od postulatu aukcji wojska. Był jednym z autorów Konstytucji 3 Maja. Jednocześnie prowadził ożywioną działalność na rzecz poprawy sytuacji mieszczaństwa. To on zredagował memoriał, który delegaci miast złożyli w grudniu 1789 r. królowi i dygnitarzom państwowym podczas tzw. czarnej procesji.

Kiedy po drugim rozbiorze Polski, z różnych stron posypały oskarżenia przeciwko Sejmowi Czteroletniemu, Kołłątaj wystąpił z jego obroną w dziele napisanym w raz z Ignacym Stanisławem Potockim i Franciszkiem Dmochowskim, p.t. O ustanowieniu i upadku Konstytucji polskiej 3 maja'. Praca kończyła się apelem do Polaków: Trwaj w sentymentach prawdziwej wolności, uważaj konstytucję 3 maja jako ostatnią wolę Konającej Ojczyzny, zachowaj uczucia braterstwa względem ludu miejskiego, sprawiedliwość najściślejszą względem ludu wiejskiego. Tym sposobem najdogodniej się zemścisz nad gwałcicielami, przygotujesz zmianę losu przyszłych pokoleń uskutecznisz głęboką przestrogę filozofa genewskiego, tak upominającego naród polski, Polacy! Jeżeli przeszkodzić nie zdołacie, aby Was pożarli sąsiedzi, starajcie się, aby Was strawić nie mogli.

Od 1775 r. ks. Kołłątaj był plebanem w Krzyżanowicach, jak również dożywotnim dziedzicem tej wsi. Występował więc w podwójnej roli: proboszcza i pana feudalnego. Jako kapłan chciał tutaj stworzyć wzorową parafię, a jako właściciel pragnął najlepszego ułożenia stosunków z wiejską gromadą. Po objęciu parafii oddał kierownictwo nad nią swoim zastępcom, sporządzając dla nich Decyzje dla kościoła krzyżanowickiego, czyli konkretny program działalności wiejskiego księdza mówiącego o jego obowiązkach, nabożeństwach i nauce kościoła, a nawet powinnościach kościelnego. Kiedy w 1782 r. piorun uderzył w kościół, po czym pożar zniszczył budowlę, za własne pieniądze wybudował nową świątynię, do dzisiaj zachwycającą swoją urodą. W Boże Narodzenie 1784 r. założył Bractwo Miłosierdzia p.w. Adama i Ewy oraz św. Izydora Oracza (podobne powstało w Pińczowie), dotowane ze składek członkowskich i z jego zasiłków. Zajmowało się ono dokarmianiem ubogich, zbudowało przytułek, na przednówku udzielało pożyczek w zbożu i pieniądzach, wreszcie nadzorowało szkołę parafialną. Osobiście zaopatrywał miejscową szkółkę w podręczniki wydawane przez Komisję Edukacji Narodowej.

Ks. Kołłątaj był dobrym gospodarzem w swoich dobrach. Aby osuszyć błota, podmokłe łąki i pola, przeprowadził prace melioracyjne; wyprostował drogi gruntowe, w Leszczach postawił wzorcowy folwark z murowanymi domami mieszkalnymi i gospodarczymi. W tak urządzonych dobrach kwitła hodowla krów i owiec, założono stawy rybne, pracowały młyny.

Ostatni okres życia ks. Kołłątaj spędził w Księstwie Warszawskim. Ogłosił w tym czasie kilka prac między innymi. Uwagi nad tą częścią ziemi polskiej, którą od traktatu tylżyckiego zwać poczęto Księstwem Warszawskim, w którym rozwinął program rozwoju Polski w obrębie napoleońskiej Europy.

 

Ks. Hugo Kołłątaj zm. 28.02.1812 r. w Warszawie, po ciężkiej nękającej go wiele lat chorobie.