KATOLICY.EU

Ks. Stanisław Staszic, uczony i społecznik.

 

Stanisław Wawrzyniec Staszic ur. się przed 6.11.1755 r. w Pile, której burmistrzem był jego ojciec. Edukację rozpoczął w miejscowej szkole parafialnej. Potem uczył się szkole średniej w Poznaniu i tamtejszym seminarium duchownym.  Po przyjęciu święceń kapłańskich, wyjechał w 1779 r. na studia zagraniczne do College de France w Paryżu, gdzie poświęcił się głównie naukom przyrodniczym i fizycznym. Powróciwszy do kraju w 1781 r., został wychowawcą synów Andrzeja Zamoyskiego. W 1787 r. wydał książkę pt. ,,Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego", a w 1790 ,,Przestrogi dla Polski". Obie są zaliczane do czołowych osiągnięć polskiej publicystyki politycznej doby oświecenia. W „Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego” apelował: Wielki Narodzie! (...) W dziejach rodzaju ludzkiego jeszcze tylko nie dostaje dziejów i upadku wielkiego, a nikczemnego ludu, który bez ratowania się ginął. Czyliż to ohydne miejsce Polacy zastąpią? Sobieskich, Chodkiewiczów, Zamoyskich, Bolesławów synowie! Czyliż może być podobieństwo, abyście wy niesławnie zginęli?

Po trzecim rozbiorze i likwidacji państwa polskiego w 1795 r., ks. Staszic zajął  się działalnością na rzecz rozwoju gospodarczego kraju oraz pracą naukową. W sierpniu 1805 r. odbył wyprawę naukową w Tatry, podczas której - jako pierwszy znany z imienia i nazwiska Polak - wspiął się na szczyt Łomnicy i Krywania. 55-letni ksiądz zdumiał wówczas górali swoją odwagą i żywotnością. Wyniki swych badań zawarł w kilku pracach naukowych, m.in. „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski", zyskując zaszczytne miano ojca polskiej geologii.

W powstałym z woli Napoleona księstwie Warszawskim ks. Staszic aktywnie uczestniczył w życiu publicznym. W latach 1807-15 był członkiem Izby Edukacyjnej i Dyrekcji Edukacji Narodowej Księstwa Warszawskiego. 1808 r. został  referendarzem oraz prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którym kierował do swojej śmierci. W 1810 r. rozpoczął pracę na stanowisku radcy w Radzie Stanu. Był także członkiem Towarzystwa Elementarnego do Ksiąg.

Kiedy w 1815 r. na mocy kongresu wiedeńskiego, powstało Królestwo Polskie ks. Staszic przyjął nominacje na członka Rady Stanu oraz został członkiem Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa. Zajmował się tam sprawami organizacji szkolnictwa. W 1816 r. został mianowany dyrektorem Wydziału (później Dyrekcji) Przemysłu i Kunsztów w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Urząd ten sprawował do maja 1824 r., kiedy to podał się do dymisji. W tym okresie zwiększył ilość państwowych kopalń żelaza z 9 do 37, kopalń miedzi z 2 do 3, wielkich pieców hutniczych z 3 do 9. W 1824 r. został ministrem Stanu Królestwa Polskiego. W swojej autobiografii napisał: A gdy kocham Polskę, jakby ten kraj ratować myślę ustawicznie.

Ks. Staszic wniósł wielki wkład w rozwój  szkolnictwa. W 1816 r. założył Szkołę Akademiczno-Górniczą w Kielcach i Instytut Agronomiczny w Marymoncie oraz stanął na czele utworzonego wówczas Uniwersytetu Warszawskiego. W 1825 r. na jego wniosek powstała w Warszawie Szkoła Przygotowawcza do Instytutu Politechnicznego, która w 1827 r. osiągnęła status wyższej uczelni.

Do największych osiągnięć ks. Staszica należy utworzone w 1816 r. Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze. Proces jego tworzenia rozpoczął się już w 1801 r., kiedy to zakupił miejscowe dobra. Jednak dopiero w 1811 r. stał się prawnym ich właścicielem. Tereny te miały powierzchnię 6 000 hektarów i oprócz miasta Hrubieszów obejmowały kilka wiosek. Statut Towarzystwa zniósł w tych dobrach pańszczyznę i nadał chłopom prawo własności użytkowanej ziemi, a na własność wspólną przeznaczył lasy, stawy, część gruntów uprawnych oraz młyny, tartak, cegielnie itp. Towarzystwo prowadziło kasę pożyczkową, szpital, organizowało szkoły, udzielało stypendiów itp. Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze było jedną z najbardziej dojrzałych organizacji przedspółdzielczych w Europie.

Ks. Staszic był niezwykle hojnym dobroczyńcą. Dzięki jego staraniom i funduszom wzniesiono: Pałac Staszica oraz pomniki - Mikołaja Kopernika i ks. Józefa Poniatowskiego. W swoim testamencie przeznaczył znaczne środki na rzecz kilku warszawskich szpitali, wydział lekarski Uniwersytetu Warszawskiego i Instytut Głuchoniemych oraz na budowę dla ubogich Domu Przytułku i Pracy.

 

Ks. Stanisław Staszic zmarł 20.01.1826 r. w Warszawie na udar mózgu. Cztery dni później odbył się jego pogrzeb z udziałem wielu tysięcy warszawiaków. Po przemówieniach, gdy miano już spuszczać trumnę do  grobu przy kościele na Bielanach, akademicy rzucili się na trumnę i rozerwali na kawałki całun, antaby i blachy, traktując te szczątki jako najcenniejsze relikwie.

Uczucia ówczesnych Polaków najpełniej wyraził młody poeta Nepomucen Leszczyński:

Wszystkim dla szczęścia Polski,

Dla siebie był niczym (...)

W prostocie zawsze wielki,

A w wielkości skromny.

Tak żył jako ta skała

Niezgięty, niezłomny...