KATOLICY.EU

Ks. Teofil Skalski, duszpasterz Polaków w ZSRR.

 

Teofil Aleksander Skalski ur. 3.03.1877 r. (według kalendarza juliańskiego) we wsi Kiryjowka na Podolu. W 1894 r., po skończeniu szkoły średniej w Niemirowie, wstąpił do seminarium duchownego w Żytomierzu. Po czterech latach, jako jeden z najzdolniejszych alumnów, został skierowany na studia w Akademii Duchownej w Petersburgu. Ukończył je w 1900 r. z odznaczeniem, uzyskując stopień magistra teologii. W tym samym roku przyjął święcenia kapłański.

W 1902 r. ks. Skalski został profesorem prawa kanonicznego, filozofii i homiletyki oraz inspektorem w seminarium duchownym w Żytomierzu. Wkrótce został odznaczony godnością kanonika i tytułem prałata kapituły łucko-żytomierskiej, ku niezadowoleniu władz carskich, bardzo niechętnie obserwujących jego działalność społeczną, której efektem było założenie kilku stowarzyszeń religijnych o celach społeczno-opiekuńczych.

W 1913 r. ks. Skalski został proboszczem parafii św. Aleksandra w Kijowie, przy początkowej opozycji miejscowego gubernatora. Obok pracy duszpasterskiej, rozwinął tu w czasie I wojny światowej i w pierwszym okresie władzy bolszewików, ożywioną działalność charytatywną na rzecz ludności polskiej. Był prezesem Katolickiego Stowarzyszenia Dobroczynności i członkiem Wydziału Głównego Polskiego Komitetu Wykonawczego na Rusi.

W sierpniu 1919 r. ks. Skalski został po raz pierwszy aresztowany na kilka dni jako zakładnik polski. W maju 1920 r. bp Ignacy Dub-Dubowski mianował go wikariuszem generalnym na tereny diecezji łucko-żytomierskiej, niedostępne dla osobistej obecności biskupa. Gdy w czerwcu 1920 r. wojska polskie wycofywały się z Kijowa, pozostał na dotychczasowym stanowisku, pomimo nalegań by opuścił miasto. 2.05.1921 r. został ponownie aresztowany za odmowę przekazania władzom bolszewickim inwentarza kościelnego. Wolność odzyskał dzięki interwencji Polskiej Misji Repatriacyjnej w Wydziale Spraw Zagranicznych Kijowskiego Komitetu Wykonawczego, po zapłaceniu 300 tys. rubli kary.

W listopadzie 1922 r. ks. Skalski został mianowany protonotariuszem apostostolskim i administratorem diecezji żytomierskiej. W 1925 r. otrzymał uprawnienia administratora apostolskiego na terenie diecezji żytomierskiej w granicach ZSRR, z władzą ordynariusza. Oficjalnie nominację na to stanowisko wraz z prawem przekazania analogicznej nominacji ks. Janowi Świderskiemu na diecezję kamieniecką wręczył mu w 1926 r. przybyły do Kijowa tajny wysłannik Ojca Św. Piusa XI. Przez cały czas był nękany częstymi wezwaniami i badaniami w GPU, np. wiosną 1926 był 19 razy przesłuchiwany, często przez wiele godzin.

Jedną z ulubionych form walki z religią na radzieckiej Ukrainie były wówczas tzw. karnawały antyreligijne. Ks. Skalski wspominał: Przez kilka kwadransów, oświetlone niesionymi pochodniami, przesuwały się maszkary. Transparenty z napisami najbardziej bluźnierczymi powiewały nad każdym zespołem pajaców, na autokarach przybrane w kościelne i cerkiewne ornaty stają karykatury księży i popów: ci popijali z butelek, tamci się między sobą targają i szamocą, a inni, wykrzywiając się, ręce ku niebu podnoszą, a we wszystkich tym szkaradni i ohydni, i umizgi stroją do stojących w tłumie kobiet. Figury świętych Pańskich są niesione i przerzucane, jako bezwładne bałwany na pośmiewisko w nie, jakoby w bogi, wierzących!

9.06.1926 r. ks. Skalski został aresztowany jako pierwszy z mianowanych potajemnie administratorów apostolskich. Tuż przed aresztowaniem wyznaczył dwóch wikariuszów generalnych: ks. Kazimierza Naskręckiego i ks. Stanisława Jachniewicza. Przez cztery miesiące był więziony w Kijowie, a następnie został przewieziony do więzienia GPU na Butyrkach w Moskwie. Po trwającym 8 miesięcy śledztwie, rozpoczął się jego proces przed Wydziałem Wojskowym Najwyższego Trybunału ZSRR. Prokurator żądał kary śmierci, zarzucając: mu pomaganie młodzieży polskiej z Ukrainy w wyjazdach do Polski; wydawanie zaświadczeń dla uzyskania w Konsulacie Polskiej wiz wyjazdowych do Polski; kontakty z polskimi placówkami dyplomatycznymi i biskupami w Polsce; popieranie nauczycieli polskich w walce z komunizmem; przechowywanie ściganych księży; przynależność do podziemnej organizacji "Orzeł Biały", wymyślonej  przez GPU w celu walki z Kościołem katolickim na Ukrainie; rzekome szpiegostwo na rzecz Polski i takiż zamiar oderwania prawobrzeżnej Ukrainy celem ustanowienia granic Polski z 1772. Jego proces miał zdyskredytować księży katolickich na Ukrainie oraz polskie placówki dyplomatyczne. Oskarżenie o szpiegostwo zostało uchylone z braku dowodów. Jego procesem bardzo żywo interesowało się Poselstwo Polskie w Moskwie oraz zachodnie placówki dyplomatyczne, szczególnie ambasada Francji, która wysyłała na rozprawy sądowe swojego pracownika. W raporcie sporządzonym w polskim poselstwie pisano: Zeznania ks. Skalskiego w toku śledztwa oraz w czasie samego procesu, odznaczały się rzadko spotykanym poziomem etycznym i pozostaną niewątpliwie trwałą i świetlaną kartą w dziejach polskiego duchowieństwa z ZSSR.

 28.01.1928 r. ks. Skalski został skazany na 10 lat ciężkiego więzienia, konfiskatę mienia i utratę obywatelskich praw publicznych na 5 lat. Wiosną 1928 r. został przeniesiony do politizolatora w Jarosławiu n. Wołgą. Trzy miesiące później wrócił do więzienia na Butyrkach w Moskwie, aby pod koniec 1930 r. ponownie znaleźć się w Jarosławiu. Wolność odzyskał dzięki ostatniej wymianie więźniów między Polską a ZSRR, dokonanej we wrześniu 1932 r.

Ks. Skalski w Polsce osiadł w diecezji łuckiej, jako proboszcz parafii katedralnej w Łucku, a od 1937 r. także spowiednik miejscowego domu SS. Benedyktynek-Misjonarek. W wielu pismach do prymasa Polski, kard. Augusta Hlonda, informował o sytuacji Kościoła i księży więzionych w ZSRR, przesyłał dokumentację i prosił o interwencję w sprawie wycofania ich z tego państwa z racji niemożliwości pełnienia misji kapłańskiej i ciężkich prześladowań. Projektował formy pomocy materialnej dla uwalnianych niekiedy z łagrów księży, pozostających tam w skrajnej nędzy. W tej sprawie interweniował także w polskim MSZ.

Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu na Wołyń wojsk sowieckich, pod wpływem ordynariusza bpa Adolfa Szelążka, ks. Skalski opuścił 14.10.1939 r. Łuck,  i udał się pod okupację niemiecką. W obozie dla ludności cywilnej w Ash w Sudetach odbył kilkumiesięczną kwarantannę. Uwolniony dzięki staraniom abpa krakowskiego Adama Sapiehy, osiadł jako rezydent w Nowym Targu. W 1942 r. został proboszczem w Mszanie Dolnej.

 

Ks. Teofil Skalski zmarł 12.04.1958 r. w Mszanie Dolnej. Pozostawił obszerne wspomnienia pt. „Terror i cierpienie. Kościół katolicki na Ukrainie 1900-1932”.